لحظات هفده گانه بهاران

‎ یکی از دوستان کلیپ ربات خانگی را که به زودی وارد بازار می شود و پیامدهایی در زندگی انسان در کنار هوش مصنوعی دارد را برایم فرستاد ،ذهن کیفری من هم بلافاصله سمت جرایم احتمالی این رباتها در خانه افتاد و یاد کتاب مسئولیت کیفری ربات ها گابریل هالوی ترجمه دوست و همکار عزیزم دکتر فرهاد شاهیده و خانم طاهره قوانلو افتادم و گفتم به این مناسبت چند نکته ای در خصوص آموزه های این کتاب مطرح نمایم :
——-
‎ یکم؛ پیرو حضور روزافزون ربات‌های هوشمند در حوزه‌های مختلف سلامت، پزشکی، حمل‌ونقل و خدمات سؤالات بنیادین پیرامون میزان خودمختاری و هویت مستقل آنها از انسان‌های حقیقی طراح و تولیدکننده آنها مطرح شده‌ است.

‎دوم؛ حال آیا تئوری‌ها و قواعد موجود حقوق کیفری می‌توانند در این راستا راهگشا باشند؟ آیا قواعد حاکم بر مسؤولیت‌های کیفری نیابتی، مسؤولیت کیفری ناشی از فعل غیر، مسؤولیت کیفری مطلق، تئوری خطر و تقصیر و امثال آن می‌توانند پاسخگو باشند؟ یا اینکه مانند مسؤولیت کیفری اشخاص حقوقی باید برای آنها هویت مستقلی تعریف کرد؟ در شرایطی که این موجودات جدید مستقلاً قادر به برنامه‌ریزی، تصمیم‌گیری و اقدام هستند.

‎سوم؛ باتوجه به ایکه این موجودات قادرند از خود دفاع کرده و در این مسیر به کسی یا اموالی آسیب بزنند، چه نظام و اندیشه حقوقی قادر به تجزیه‌وتحلیل و ارائه راه حل در مورد رفتار اوست؟ آیا کماکان می‌توان اصول و مبانی حقوق کیفری و جرم انگاری و ازجمله عنصر معنوی و تقصیر را بر اساس اخلاق و قابلیت سرزنش مرتکب بنا نهاد؟ آیا می‌توان ربات‌ها را از باب اینکه قدرت یادگیری دارند مجازات نمود؟ مجازات می‌تواند عامل ریشه‌کن کردن و یا کاهش جرایم ارتکابی از ناحیه ماشین‌های هوش مصنوعی باشد؟ در این اقدامات باید ربات‌ها، سازندگان آنها و سایر نهادها مسؤول باشد. سزاگرایی، ارعاب و یا ناتوان‌سازی و کنترل می‌توانند مبنای یک سیاست کیفری منسجم در قبال این موجودات هوشمند باشند.

هوش مصنوعی؛ بهترین دستیار قاضی

از مهم‌ترین کاربردهای قضایی هوش مصنوعی می‌توان ابزارهای هوشمند کمک کننده به فرایند تصمیم گیری قاضی را نام برد. برنامه‌های هوش مصنوعی این قابلیت را دارند تا داده‌های یک جرم را به صورت کامل و همراه با تمام جزئیات جمع آوری کرده و مشخصات هویتی مجرم را به راحتی شناسایی کنند.

ابزارهای قضایی هوش مصنوعی ضمن بررسی تاریخچه جنایی مجرم، احتمال وقوع مجدد جنایت را بررسی می‌کنند؛ با این کار آمار جرم کاهش می‌یابد. هوش مصنوعی قضایی با توجه به شخصیت مجرم و جرمی که مرتکب شده است، به قاضی کمک می‌کند تا مجازات مناسب را انتخاب کند. همچنین این ابزارهای هوشمند اختلالات روانی مجرم را به صورت دقیق بررسی می‌کنند.

پیشرفت تکنولوژی هوش مصنوعی در زمینه قضاوت این احتمال را ایجاد می‌کند تا ربات‌های هوشمند جایگزین قاضی‌ها شوند. در این صورت ربات هوش مصنوعی با توجه به دادهایی که در اختیار دارد در مورد پرونده مجرم تصمیم گیری می‌کند. ربات‌های قضاوت کننده بدون اهمیت به عواطف انسانی تصمیم گیری می‌کنند و باعث افزایش عدالت در جامعه می‌شود.

هوش مصنوعی در نقش وکیل قضایی

از دیگر کاربردهای قضایی هوش مصنوعی در جامعه امروزی می‌توان به طراحی وکیل‌های رباتیک اشاره کرد. این ربات‌های هوشمند با توجه به قوانین موجود در جامعه هدف برنامه نویسی می‌شوند و بر اساس داده‌هایی که در اختیار دارند انواع مشاوره‌های حقوقی را به کاربران ارائه می‌دهند.

وکیل‌های هوشمند استعداد خاصی در زمینه یادگیری دارند و انواع قوانین قضایی را به صورت روان بیان می‌کنند. البته این ربات‌ها در تمام زمینه‌های حقوقی مهارت ندارند و تنها جهت بررسی پرونده‌های قضایی در یک زمینه خاص طراحی شده‌اند.

بنابراین می‌توانید بر اساس نوع پرونده قضایی خود با وکیل هوشمند ارتباط بگیرید و مشاوره‌های لازم را به صورت مجازی دریافت کنید. طراحی وکیل‌های هوش مصنوعی میزان هزینه‌های قضایی دادگاه را به صورت چشمگیری کاهش می‌دهد.

شفافیت در رسیدگی های قضایی توسط هوش مصنوعی

تعاریف زیادی از شفافیت در هوش مصنوعی ارائه شده است. در تعریفی، واضح و قابل فهم بودن عملکرد هوش مصنوعی به علت غیر محرمانه بودن آن را شفافیت می‌نامند. شفافیت در داده های قضایی را می‌توان به عنوان افشای اطلاعات توسط هوش مصنوعی در نظر گرفت. هوش مصنوعی میتواند داده‌های محرمانه قضایی را به صورت شفاف نگهداری کند و به موقع در دسترس مراجع قضایی قرار دهد.

هوش مصنوعی در قالب پلیس‌های رباتیک

پیوند عمیق رباتیک و هوش مصنوعی باعث ساخت ربات های هوشمند در حوزه های مختلف شده است. به طور مثال طراحی پلیس‌های رباتیک از کاربرد قضایی هوش مصنوعی در جامعه مدرن امروزی است. ربات‌های پلیس اقدامات قانونی لازم را با توجه به داده‌هایی که در اختیار دارند انجام می‌دهند.

پلیس‌های هوشمند به سیستم‌های تشخیص هویت مجهز هستند و با توجه به داده‌های خود مجرمان را دستگیر می‌کنند. حضور ربات‌های پلیس در شهر باعث برقراری آرامش شده و نرخ وقوع جرم و جنایت را کاهش می‌دهد.

ربات‌های پلیس از نظر عملکردی به انسانها شبیه هستند و از سلاح گرم استفاده می‌کنند. برخی از کشورهای اروپایی نظریه طراحی ربات‌های پلیسی را بیان کرده‌اند و احتمال می‌رود که در چند سال آینده نیروی انسانی به طور کامل با استفاده از ربات‌های هوشمند جایگزین شود. اتفاقات هیجان انگیزی در آینده هوش مصنوعی منتظر جامعه بشری است.

جمع‌آوری داده‌های قضایی

طراحی ابزارهای پژوهشی یکی از مهم‌ترین کاربرد قضایی هوش مصنوعی در زمینه جمع‌آوری داده‌های لازم است. به کمک هوش مصنوعی می‌‌توان اطلاعات یک مجرم را به همراه تمام جزئیات بررسی کرد و حکم مناسب وی را صادر کرد

هوش مصنوعی اطلاعات به دست آمده از سوی نیروی انسانی را به صورت مجدد بازبینی می‌کنند و افراد بی‌گناه را تشخیص می‌دهد. ابزارهای قضایی هوش مصنوعی داده‌های مجرم را به صورت مناسب دسته بندی می‌کنند و سرعت جمع آوری داده‌ها با کمک این برنامه‌های هوشمند به صورت قابل توجهی افزایش یافته است.

تشخیص هویت مجرمان

وجود فناوری‌های پیشرفته تشخیص چهره از کاربردهای هوش مصنوعی در مسائل قضائی است. برنامه‌های هوشمند با در اختیار داشتن داده‌های لازم، مجرمان را شناسایی کرده و جرم و میزان مجازات آنها را تعیین می کند.

بررسی داده‌های دوربین‌های شناسایی، توسط نیروی انسانی به مدت زمان زیادی نیاز دارد؛ اما با کمک ابزارهای تشخیص هویت هوش مصنوعی می توان مجرمان در طول زمان کمی شناسایی و دستگیر می‌شوند. برنامه‌های تشخیص هویت نسبت به عملکرد انسانی خطای کم‌تری دارند.

در دنیای امروزی بسیاری از سازمان‌های امنیتی در سرتاسر دنیا جهت شناسایی هویت جعلی مجرمان از برنامه‌های پیشرفته هوش مصنوعی استفاده می‌کنند. به عنوان نمونه وجود انواع دوربین‌های تشخیص هویت در مراکز فرودگاهی این امکان را برای ماموران پلیس فراهم می‌کند که افراد فراری را دستگیر کنند.

جلوگیری از وقوع جرم

پیشگیری از ایجاد جرم و جنایت یکی دیگر از کاربردهای قضایی هوش مصنوعی است. ابزارهای هوش مصنوعی مناطقی که احتمال وقوع جرم در آن‌ها بالاست را تشخیص می‌دهند. هوش مصنوعی ضمن بررسی تاریخچه جنایی منطقه موردنظر، مراکز پلیس را از وقوع مجدد جرم آگاه می‌کنند.

فرض کنید که در یکی از مناطق مسکونی شهر واشنگتن در چندین سال گذشته حملات مسلحانه انجام شده است؛ ابزارهای هوش مصنوعی مراکز پلیس را از احتمال بالای وقوع جنایت همراه با اسلحه در آن منطقه آگاه می‌کنند. در نتیجه نیروهای پلیس ضمن انجام اقدامات لازم، باعث ایجاد امنیت بیش‌تر در آن ناحیه می‌شوند‌.

علاوه بر این هوش مصنوعی تاریخچه زندگی افرادی که گذشته خوبی نداشته‌اند را بررسی می‌کند و احتمال وقوع جرم توسط آن‌ها را تخمین می‌زند؛ با تحت نظر قرار دادن این افراد می‌توان از ارتکاب جرم پیشگیری کرد.

چالش‌های استفاده قضائی هوش مصنوعی

ابزارهای قضاوت کننده هوش مصنوعی ضمن فواید زیادی که دارند جامعه بشری را با چالش‌های مختلفی مواجه می‌کنند. در ادامه مهم‌ترین معایب برنامه‌های هوش مصنوعی را بررسی می‌کنیم.

• ناتوانی ربات‌های قضاوت کننده
• محدودیت وکیل‌های رباتیک
• امکان وجود خطا در فرایند قضاوت
• سو‍‌ استفاده از کاربردهای قضایی هوش مصنوعی

در ادامه هر یک از موارد فوق را بررسی می‌کنیم.

• ناتوانی ربات‌های قضاوت کننده

ربات‌های طراحی شده در جایگاه یک قاضی، پرونده‌های جنایی را تنها با توجه به داده‌های محدود خود قضاوت می‌کنند. به عنوان نمونه ربات هوش مصنوعی که در زمینه رسیدگی به پرونده‌های جرایم شهری طراحی شده است، نمی‌تواند پرونده‌هایی با موضوع اختلاس در شرکت‌های تجاری را بررسی کند.

• محدودیت وکیل‌های رباتیک

وکیل‌های هوش مصنوعی جهت ارائه مشاوره حقوقی در یک زمینه خاص طراحی می‌شوند. به عنوان نمونه یک ربات هوشمند تنها می‌تواند در زمینه سرقت اموال توسط سارقان، مشاوره‌های حقوقی لازم را ارائه دهد.

• امکان وجود خطا در فرایند قضاوت

ربات‌های قضاوت کننده بر اساس دادهای خاصی برنامه نویسی می‌شوند و این امکان وجود دارد که در برخی از زمینه‌های قضاوت دچار اختلال شوند. به عنوان نمونه ممکن است ربات پس از بررسی پرونده قضایی مجرم حکمی صادر کند که عادلانه‌ نباشد.

• سو‍‌ استفاده از کاربردهای قضایی هوش مصنوعی

با ساخت هوش مصنوعی برای ربات این امکان وجود دارد که ربات‌های قضاوت‌کننده برای کاربردهای نامناسب طراحی شده باشند. به عنوان نمونه ممکن است ربات قاضی به‌گونه‌ای برنامه نویسی شود که جرایم قضایی یک گروه از افراد جامعه را نادیده بگیرد. جهت پیشگیری از ایجاد چنین مشکلی بهتر است که قاضی‌های رباتیک تنها توسط مراکز قضایی معتبر برنامه نویسی شوند. برای مطالعه مقالات خارجی در حوزه کاربرد هوش مصنوعی در امور قضایی می توانید وارد springer.com شوید.

تفاوت هوش مصنوعی با عقل انسان

هوش مصنوعی طبق برنامه و الگوریتم تعیین شده ای که از قبل به آن داده شده توسط انسان تصمیم می‌گیرد. ولی هوش انسانی طبق احساسات و مشاهدات خود تصمیم می‌گیرد. تمام تلاش انسان این است که هوش مصنوعی رفتاری شبیه رفتار انسان داشته باشد. همانند یک انسان در لحظه مسائل را تجزیه و تحلیل کرده و تصمیم‌گیری کند. هوش انسانی میتواند همانند یک انسان آموزش ببیند و رفتار انسان را بیشتر و دقیق تر شبیه سازی کند.

نقش هوش مصنوعی در موسسات حقوقی ایران

در حال حاضر مراکز قضایی ایران مطابق با سیستم های سنتی و روشهای سنتی فعالیت می کنند و استفاده ای از هوش مصنوعی نمی شود. تمایل حوزه های قضایی و بخصوص دادگاهها به استفاده از تکنولوژی هوش مصنوعی کاملا مشهود است و می بایستی زیرساخت های لازم فراهم شود. از جمله کاربردهای هوش مصنوعی در موسسات حقوقی عبارتند از:

• مرور و اصلاح قراردادها

• تحلیل قراردادها

• پیش‏بینی دعوی قضایی

• پژوهش‌‏های حقوقی

در ایران نیز به تازگی موسسات حقوقی در زمینه استفاده از هوش مصنوعی وارد کار شده اند، اما تعداد آنان محدود است.

و در پایان …

گسترش کاربردهای قضایی هوش مصنوعی در جامعه باعث شده است که آمار وقوع جرم کاهش چشمگیری داشته باشد. ضمن استفاده از این ربات‌های هوشمند هویت مجرمان به راحتی شناسایی می‌شود. همچنین جهت بررسی پرونده مجرمان و وضع جریمه مناسب، می‌‌توان از برنامه‌های قضاوت کننده هوش مصنوعی کمک گرفت. افراد می‌توانند مشاوره‌‌های حقوقی مرتبط با پرونده قضایی خود را به صورت مجازی از وکیل‌های رباتیک دریافت کنند.هوش مصنوعی (Artificial intelligence) و به اختصار AI، نوعی تکنولوژی است که شبیه ذهن انسان می‌تواند فعالیت‌های شناختی وابسته به ذهن مانند یادگیری، تحلیل و حل مسئله را انجام دهد. این موضوع از مسائل نوپدید فقه معاصر است و از دو جهت در فقه قابل بررسی است. جهت اول این است که آیا هوش مصنوعی می‌تواند به عنوان ابزاری در ایجاد شبکه مسائل فقهی، استنباط احکام فقهی و انجام قضاوت مورد استفاده قرار گیرد؟ جهت دیگر احکام مرتبط با ایجاد، توسعه و استفاده از هوش مصنوعی است که باید بررسی شود از دیدگاه فقهی چه حکمی دارند. برای مثال استفاده از هوش مصنوعی، در صورتی که سبب سلب امنیت یا نشر اطلاعات شهروندان شود، چه حکمی دارد؟ در پروژه‌های گرافیکی یا نوشتاری آیا استفاده از هوش مصنوعی جایز است یا نوعی تقلب محسوب می‌شود؟ دیگر کاربردهای هوش مصنوعی را در cipg.ir مطالعه کنید. به همراه مطلبی از کانال تلگرامی دکتر عباس شیخ الاسلامی استاد دانشکده حقوق دانشگاه آزاد مشهد و دانشنامه فقه معاصر