لحظات هفده گانه بهاران

حوزه

منبع : جام جم، 1 و 6/12/80 , دبوران بلک/مهدی صفار دستگردی

فیلسوفان اسلامی اثر مستقل و جداگانه ای در باب زیبایی شناسی به وجود نیاورده اند; اما در لابه لای آثار آنان و در ذیل مباحث مربوط به صفات و اسمای الهی یا مباحث مربوط به صناعات ادبی، به مباحثی در باب ماهیت زیبایی و کیفیات آن برمی خوریم .

فلاسفه اسلامی خلاقیت هنری و ادبی را به خودی خود ارزش مند تلقی نمی کردند; بلکه همواره به آن به چشم یک ابزار می نگریستند که قادر به انتقال مفاهیم عقلانی و حقایق دینی، به زبانی عامه پسند و همگانی، به توده هاست .

فارابی از جمله فیلسوفانی است که در «المدینة الفاضله » به بحثی زیبایی شناسانه در مورد اسماء و صفات خداوند می پردازد . به اعتقاد او «زیبایی » هر چیز، در درجه اول، جنبه «معرفتی » دارد . هر قدر موجودی به کمال نهایی خود نزدیک تر شود، زیباتر است . او نتیجه می گیرد که خداوند که از اعلای مراتب هستی برخوردار است، «زیبایی مطلق » است . افزون بر این، زیبایی او از ذات خودش سرچشمه می گیرد; بر خلاف مخلوقات که زیبایی شان عارضی و به همین دلیل زایل شدنی است .

ابن سینا نیز در کتاب «رسالة فی العشق » به این بحث پرداخته است . به عقیده او زیبایی از نظم، ترکیب بندی (تالیف) و اعتدال ناشی می شود و عشق به زیبایی صرفا طبیعی یا برخاسته از غریزه یا لذت بسیط است; ناشی از ادراکات حسی در نفس عاقل است . عشق به زیبایی بیشتر با تفکر توام است و در نهایت، بر درک قرب به خداوند، یعنی معشوق اول استوار است .

«رسالة فی العشق » ابن سینا مشتمل بر عناصری برای نظریه داوری زیبایی شناختی است . در این مباحث، داوری های زیبایی شناختی، به قوه تخیل و قوای حس درونی مرتبط با آن نسبت داده می شوند .

فارابی، ابن سینا و ابن رشد همگی تخیل را قوه ای می دانند که شاعران به وسیله آن، سخنان مجازی متناسب با هنر خویش پدید می آورند و در القای پیام خود به مخاطبانشان باز به همان قوه مخیله متوسل می شوند .